Öykü türünün doğuşu ve tarihi
İnsanlık hikâye anlatmayı yazıdan önce öğrendi; masallar, fıkralar, meseller öykünün atalarıdır. Ancak modern kısa öykü 19. yüzyılda dergi ve gazetelerin yaygınlaşmasıyla doğdu. Amerikalı Edgar Allan Poe, öykünün tek bir oturuşta okunması ve tek bir etki yaratması gerektiğini savunarak türün ilk kuramcılarından biri oldu.
Fransa'da Guy de Maupassant olay örgüsü sağlam, sonu çarpıcı öyküleriyle bir ekol kurdu. Rusya'da Anton Çehov ise olaydan çok atmosfere ve anın kendisine odaklanan, sonu açık öykülerle türü bambaşka bir yere taşıdı. Bu iki yaklaşım bugün hâlâ 'Maupassant tarzı' ve 'Çehov tarzı' öykü olarak anılır.
Türk edebiyatında modern öykü Ahmet Mithat Efendi'nin Letaif-i Rivayat'ı ile başlar; Ömer Seyfettin ise sade diliyle türü geniş kitlelere sevdirdi. Sait Faik Abasıyanık ve Sabahattin Ali ile Türk öyküsü olgunlaştı; Sait Faik, sıradan insanın küçük anlarını anlatan şiirsel üslubuyla Türk öykücülüğünün simgesi oldu. Bugün öykü, edebiyat dergileri ve ödülleriyle Türkiye'de en canlı türlerden biridir.
Dünyadan ünlü öykü yazarları
- Anton ÇehovDurum öyküsünün babası; Köpekli Kadın, Altı Numaralı Koğuş.
- Edgar Allan PoeUsher Evi'nin Çöküşü ile hem öykünün hem korku ve polisiyenin öncülerinden.
- Guy de MaupassantGerdanlık gibi şaşırtıcı sonlu olay öykülerinin ustası.
- Jorge Luis BorgesAlef ve Ficciones ile felsefi, labirent gibi öyküler yazdı.
- Alice MunroYalnızca öykü yazarak 2013 Nobel Edebiyat Ödülü'nü kazandı.
Türkiye'den öykü örnekleri
- Ömer SeyfettinKaşağı, Forsa — sade Türkçesiyle okul kitaplarının vazgeçilmezi.
- Sait Faik AbasıyanıkSemaver, Son Kuşlar — İstanbul'u, Burgaz'ı ve küçük insanı anlattı.
- Sabahattin AliDeğirmen, Ses — Anadolu insanını toplumcu gerçekçi bir bakışla yazdı.
- Memduh Şevket EsendalÇehov tarzı durum öyküsünün Türkiye'deki ilk temsilcisi.
- FüruzanParasız Yatılı ile kadınların ve çocukların dünyasını öyküye taşıdı.
Öykü türünün alt türleri
Öykü yazarken 5 ipucu
- Öykünüzün tek bir merkezi olsun: bir an, bir duygu, bir karar.
- Gereksiz her cümleyi çıkarın. Öyküde her kelime iş görmelidir.
- Sonu anlatmayın, hissettirin. Okura düşünecek alan bırakın.
- Kitapta öyküleri sıralarken tempo çeşitliliğine dikkat edin: uzun-kısa, sert-yumuşak.
- Öykülerinizi önce edebiyat dergilerine göndermek, kitaptan önce okur kazanmanın iyi bir yoludur.
Öykü kitabı bastırmak: sık sorulan sorular
Bir öykü kitabında kaç öykü olmalı?
Öykülerin uzunluğuna bağlı olarak 10–20 öykü ve toplamda 100–200 sayfa idealdir. Birbiriyle tema ya da atmosfer bağı olan öyküler kitabı daha güçlü kılar.
Öykülerimin bir kısmı dergilerde yayımlandı, kitapta kullanabilir miyim?
Evet, dergide yayımlanan öyküler genellikle yazarın kitabında toplanabilir. Kitabın sonuna 'ilk yayımlandığı yer' notu eklemek iyi bir gelenektir.
Öykü kitapları satar mı?
Öykü kitapları romana göre daha dar ama sadık bir okur kitlesine sahiptir. Kısa metinler sosyal medyada alıntılanmaya çok uygundur; “Duymayan Kalmasın” Paketi ile bu avantajı iyi kullanabilirsiniz.