Deneme türünün doğuşu ve tarihi
Deneme, yazarın herhangi bir konudaki kişisel düşüncelerini kesin bir hüküm iddiası olmadan, samimi bir dille anlattığı düzyazı türüdür. Türün adı ve doğuşu Fransız düşünür Michel de Montaigne'e dayanır: 1580'de yayımladığı Essais (Denemeler) kitabıyla dostluktan ölüme, eğitimden yamyamlara kadar her şey hakkında düşüncelerini 'deneyerek' yazdı.
Kısa süre sonra İngiltere'de Francis Bacon kendi denemelerini yayımladı; onunkiler daha kısa, öğüt veren ve özlü metinlerdi. 18. yüzyılda gazete ve dergilerin yükselişiyle deneme, okurla gündelik bir sohbete dönüştü. 19. ve 20. yüzyılda Emerson, Virginia Woolf ve George Orwell gibi yazarlar denemeyi edebiyatın ve düşüncenin önemli bir aracı haline getirdi.
Türk edebiyatında denemenin ilk örnekleri Tanzimat dönemi gazetelerindeki makalelerde görülür. Ancak türün olgun örnekleri Cumhuriyet döneminde verildi. Nurullah Ataç denemeyi Türk edebiyatına yerleştiren isim olarak kabul edilir. Ardından Sabahattin Eyuboğlu, Cemil Meriç ve Ahmet Hamdi Tanpınar gibi yazarlar kültür, medeniyet ve sanat üzerine unutulmaz denemeler yazdı. Bugün köşe yazarları ve bloggerlar bu geleneği sürdürüyor.
Dünyadan ünlü deneme yazarları
- Michel de MontaigneDenemeler — türün kurucusu ve hâlâ en büyük ustası.
- Francis BaconDenemeler — özlü ve öğretici İngiliz denemesinin öncüsü.
- Ralph Waldo EmersonKendine Güven ile Amerikan düşüncesine yön verdi.
- Virginia WoolfKendine Ait Bir Oda — kadın ve yazı üzerine en etkili denemelerden.
- George OrwellNeden Yazıyorum ve siyasi denemeleriyle açık ve dürüst düzyazının örneği.
Türkiye'den deneme örnekleri
- Nurullah AtaçTürk denemesinin kurucusu; dil ve edebiyat üzerine cesur yazılar.
- Cemil MeriçBu Ülke ve Jurnal — Doğu ile Batı arasında derin bir düşünce yolculuğu.
- Sabahattin EyuboğluMavi ve Kara — Anadolu kültürü ve hümanizm üzerine denemeler.
- Ahmet Hamdi TanpınarBeş Şehir — şehirler üzerinden kültür ve hafıza denemeleri.
Deneme türünün alt türleri
Deneme yazarken 5 ipucu
- Denemede kesin yargılardan çok merak ve sorgulama okuru yakalar.
- Kişisel bir anı ya da gözlemle başlayıp genel bir düşünceye varmak iyi bir yapıdır.
- Okurla konuşur gibi yazın; samimiyet denemenin ruhudur.
- Köşe yazılarını kitaplaştırırken güncelliğini yitiren referansları güncelleyin.
- Her denemenin akılda kalan tek bir fikri olsun.
Deneme kitabı bastırmak: sık sorulan sorular
Köşe yazılarımı kitap yapabilir miyim?
Evet. Yazılarınızı seçiyor, temalarına göre bölümlere ayırıyor ve editörlükle kitap bütünlüğüne kavuşturuyoruz.
Deneme ile makale arasındaki fark nedir?
Makale bir düşünceyi kanıtlarla savunur ve kesin bir sonuca ulaşmaya çalışır. Deneme ise kişisel, samimi ve sorgulayıcıdır; kesin hüküm iddiası taşımaz.
Blog yazılarımdan kitap çıkar mı?
Kesinlikle. Pek çok başarılı deneme kitabı blog yazılarından doğdu. Blogunuzun okurları da kitabınızın ilk alıcıları olur.