Biyografi türünün doğuşu ve tarihi
Biyografi, bir kişinin hayatının başka biri tarafından yazılmasıdır; kişi kendi hayatını yazıyorsa buna otobiyografi denir. Türün en ünlü antik örneği Plutarkhos'un Paralel Hayatlar'ıdır: Yunan ve Romalı ünlüleri karşılaştırarak onların karakterlerini anlatır. Suetonius'un Oniki Caesar'ın Hayatı da aynı döneme aittir.
Orta Çağ'da azizlerin hayatlarını anlatan menkıbeler yaygındı. Modern biyografinin dönüm noktası ise James Boswell'in 1791'de yayımladığı Samuel Johnson'ın Hayatı'dır; Boswell konuşmaları, mektupları ve ayrıntıları kullanarak canlı bir portre çizdi. Otobiyografide ise Aziz Augustinus'un İtiraflar'ı ve Rousseau'nun İtiraflar'ı türün kurucu metinleri sayılır.
Türk edebiyatında biyografinin karşılığı 'tezkire' geleneğidir: Osmanlı'da şairlerin hayatlarını ve şiirlerini anlatan tezkireler yazıldı. Evliya ve âlimlerin hayatlarını anlatan menakıpnameler de bu geleneğin parçasıdır. Cumhuriyet döneminde Atatürk ve dönemin önemli isimleri üzerine yazılan biyografiler ile türe ilgi büyüdü. Bugün iş insanlarının, sporcuların, sanatçıların ve aile büyüklerinin biyografileri en çok basılan kitaplar arasında.
Dünyadan ünlü biyografi yazarları
- PlutarkhosParalel Hayatlar — biyografi türünün antik çağdaki ustası.
- James BoswellSamuel Johnson'ın Hayatı — modern biyografinin başlangıcı.
- Stefan ZweigMarie Antoinette, Magellan — romanlaştırılmış biyografinin ustası.
- Walter IsaacsonSteve Jobs, Einstein, Leonardo da Vinci — günümüzün en çok okunan biyografları.
- Benjamin FranklinOtobiyografi'si, kendi kendini yetiştirme hikâyesinin klasiği oldu.
Türkiye'den biyografi örnekleri
- Latifi ve Âşık Çelebi16. yüzyılda yazdıkları şuara tezkireleriyle Osmanlı şairlerinin hayatlarını kayda geçirdiler.
- İlber OrtaylıGazi Mustafa Kemal Atatürk — tarihçi gözüyle yazılmış, çok okunan bir Atatürk biyografisi.
- Şevket Süreyya AydemirTek Adam ve Suyu Arayan Adam — biyografi ve otobiyografinin güçlü örnekleri.
- Ahmet Hamdi TanpınarYahya Kemal — şair dostunun hayatını ve sanatını anlatan değerli bir eser.
Biyografi türünün alt türleri
Biyografi yazarken 5 ipucu
- Yazmaya başlamadan önce kronoloji çıkarın: doğum, okul, iş, evlilik, dönüm noktaları.
- Tanıklarla konuşun; aile üyeleri ve arkadaşların anlattıkları portreyi zenginleştirir.
- Kişiyi kusursuz göstermeye çalışmayın; zorluklar ve hatalar hikâyeyi inandırıcı kılar.
- Belgeleri, mektupları ve fotoğrafları dijital ortama aktarın.
- Yaşayan bir kişinin biyografisini yazıyorsanız onayını almak hem etik hem hukuki açıdan önemlidir.
Biyografi kitabı bastırmak: sık sorulan sorular
Babamın/dedemin biyografisini yazdırabilir miyim?
Evet. Gölge yazarlarımız sizinle, ailenizle ve tanıklarla görüşür, belgeleri inceler ve hayat hikâyesini kitaplaştırır.
Şirketimizin kurucusu için kurumsal biyografi yapıyor musunuz?
Evet. Kurumsal biyografiler yıldönümlerinde, bayi toplantılarında ve müşteri hediyelerinde çok etkili bir iletişim aracıdır.
Biyografi ile anı arasındaki fark nedir?
Biyografi bir hayatın bütününü anlatır ve başkası tarafından da yazılabilir. Anı ise yazarın kendi yaşadığı belirli bir dönemi veya deneyimi anlatır.